„Carmina Latina”, czyli barok Ameryki Łacińskiej

W kręgu kultury iberyjskiej wykształciła się niezwykle bogata i różnorodna tradycja muzyczna, niemająca odpowiednika nigdzie indziej w Europie, w której twórczość ludowa, żydowska i arabska mieszały się swobodnie z kompozycjami Flamandów i Włochów, tworząc zupełnie unikalny język muzyczny. A później opuściła ona basen Morza Śródziemnego i przeniosła się za ocean, gdzie wzbogaciły ją kultury rdzennych ludów Nowego Świata. To wszystko wybrzmi w koncercie „Carmina latina”, który zobaczymy w Niedzielę Wielkanocną o godz. 18.00 na PLAY KRAKÓW.

Wyruszający do Ameryki w ślad za kolonizatorami misjonarze przeszczepiali muzyczny język Europy na lokalny grunt, gdzie ulegał kolejnym wpływom – tym razem muzyki tradycyjnej ludów z podbitych terenów. Tak narodziła się ta fascynująca hybryda: muzyczny barok Ameryki Łacińskiej.

Refleksja postkolonialna stała się w drugiej połowie XX wieku jednym z dominujących obszarów myśli humanistycznej. Staraliśmy się pojąć, co tak naprawdę stało się w momencie, gdy Europejczycy zaczęli podporządkowywać sobie kolejne obszary odkrywanych przez siebie lądów, a wraz z nimi – często wyjątkowo okrutnie – ludzi tam mieszkających. Dziedzictwo kolonialne stało się wówczas problematyczne, nieco wstydliwe, ale jednocześnie zrozumieliśmy, że proces zmiany kulturowej nigdy nie jest jednostronny ani nawet dwukierunkowy. Zbiegają się w nim i przenikają dziesiątki linii wymiany i rozmaitych zależności. Na przykładzie barokowej muzyki Ameryki widać, jak na zupełnie obcym gruncie przyswajane są nowe (a same już z siebie niejednolite i mozaikowe) wzory i w jaki sposób nasiąkają one lokalnością, tworząc znów coś oryginalnego i unikalnego, co nie mogłoby powstać w żadnym innym miejscu – bo zupełnie inaczej proces ten przebiegał w Meksyku, a inaczej w Peru.

Misjonarze nie bez powodu starali się wprowadzać na tak dużą skalę muzykę europejską do swoich nabożeństw i ceremonii. Widzieli w niej doskonałe narzędzie nawracania pogan, którzy skuszeni niezwykłymi, obcymi dla nich dźwiękami łatwiej zbliżą się do religii chrześcijańskiej, przyjmą ją za swoją i emocjonalnie się do niej przywiążą. Zamysł padł na podatny grunt, bo autochtoni w różnych częściach Ameryki Środkowej i Południowej sami często posiadali interesującą kulturę muzyczną, związaną najczęściej ze sprawowaniem kultu, dlatego idea chwalenia Boga za pomocą śpiewu i gry nie była dla nich czymś nowym, podobnie jak konieczność precyzyjnego opanowania techniki gry na instrumentach. I tak powstało z czasem wiele zespołów śpiewaczych i kapel kościelnych, które wykonywały utwory o znacznym stopniu trudności. Z licznych relacji z epoki wynika jasno, że ich poziom budził podziw: „wszyscy Indianie i Indianki uczestniczyli prawie we wszystkich uroczystościach, śpiewając rano jutrznię na dwa chóry w sposób tak doskonały, że wszędzie przykuliby uwagę słuchaczy. Proroctwa i lamentacje były śpiewane przez dzieci sopranem, nie w jakikolwiek sposób, lecz z modulacjami we włoskim stylu. Męka, responsorium i proroctwa były przeplatane kolejno, bez przerwy, ariami i motetami z akompaniamentem muzycznym” (relacja Gabriela Novata, sekretarza prowincjała jezuitów Diego de Aguilara, przeł. Piotr Nawrot SVD). W ten sposób barok stał się pierwszym stylem prawdziwie globalnym.

Ten barokowy repertuar, pielęgnowany nieprzerwanie przez kolejne pokolenia muzyków, w niektórych zakątkach Ameryki przetrwał setki lat. I choć jego korzenie sięgają przecież Europy, paradoksalnie jego współczesne wykonania na Starym Kontynencie mają posmak odkrycia. Argentyński dyrygent Leonardo García Alarcón zabierze nas w podróż do Nowego Świata w programie „Carmina latina”, czyli „Pieśni łacińskie”. Ten wybitny muzyk należy do najbardziej cenionych interpretatorów muzyki baroku. Każdemu dziełu oddaje coś z własnego temperamentu, dzięki czemu znane, wielokrotnie słyszane utwory pod jego batutą nabierają żywszych barw, a te – bardzo liczne – które artysta dopiero przywraca naszym czasom, prezentują się tak efektownie i z takim blaskiem, że urzekają nas od pierwszych dźwięków.

Dla KBF Krzysztof Dix

Na festiwal zapraszają Miasto Kraków, KBF oraz mecenas festiwalu, firma Suempol.